taifaleo.nation.co.ke
@taifaleo Fri, 20 Nov 2026 11:49:31
Uraibu wa uvutaji sigara na shisha unavyochangia madhara ya muda mrefu
MWENDO wa saa sita usiku mnamo Julai mwaka huu, Mzee Jay Mwashe*, 77 akiwa usingizini, alihisi maumivu fulani kifuani. Lakini muda mfupi baadaye, alihisi kana kwamba anataka kukohoa, kabla ya kuanza kutatizika kupumua. Tukio hilo lilibadilika mara moja na kuwa suala la dharura ambapo juhudi zilifanywa na akafikishwa hospitalini ambapo aliwekwa kwenye oksijeni mara moja kumsaidia kupumua. Baada ya ukaguzi alibainika kuwa na tatizo la moyo lililochangiwa na Ugonjwa Sugu wa Kuziba Mapafu (Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). Daktari alimfafanulia kuwa mojawapo ya masuala yanayochangia hali hiyo ni uvutaji sigara licha ya kuwa aliacha kuzivuta takriban miaka 30 iliyopita. "Mimi niliacha kuvuta sigara karibu miaka 30 iliyopita, itakuwaje sasa nielezwe ndio jambo linalochangia hali ninayoshuhudia sasa?" aliuliza huku akijipata hospitali mara kadha baada ya hapo akilazimika kuwekwa kwenye oksijeni. Ingawa mzee huyu sasa anaendelea na matibabu ambayo ni pamoja na kutumia kivuta pumzi(inhaler) kama watu wanaougua pumu, wataalam, wanasema hilo si jambo geni kwani uvutaji sigara una athari za muda mrefu kwa wanaozivuta na hata wale waliopo karibu na mazingira ya watu wanaozivuta. Kulingana na Dkt Joseph Aluoch, tabibu na mtaalam wa kifua, madhara ya muda mrefu ya uvutaji sigara huathiri viungo muhimu vya mwili. "Kuna madhara ya saratani ya mapafu, matatizo ya moyo, mshtuko wa moyo, ugonjwa sugu wa mkamba (bronchitis) miongoni ya mengine," anaeleza. Kwingineko, katika mojawapo ya mitandao, mzazi mmoja alituma picha akitaka kufahamishwa kuhusu kifaa kilichokuwa kwenye picha hiyo. Kulingana naye, kwa muda mrefu mwanae ambaye ni tineja alikuwa amemueleza kuwa ni kichupa cha marashi. Lakini siku hiyo, alikumbana na watu ambao wanaelewa kifaa hicho cha 'vape' ambacho kinatumiwa na vijana wengi kuvuta tumbaku. Wataalam wanaeleza kuwa athari za kiafya za uvutaji sigara si jambo geni. Hata hivyo, licha ya ufahamu huo, bado kuna wengi wanaovuta sigara na hasa vijana na matineja wakiingilia bidhaa kama shisha hasa katika maeneo ya burudani. Pia wapo wanafunzi hata wa shule za msingi na sekondari, ambao wamenaswa wakiwa na 'vape' shuleni. Baadhi ya bidhaa hizi zimewekwa ladha tofauti kwa lengo la kuvutia wateja, bila kuelewa athari zake hasi. Mtaalam wa magonjwa ambaye pia ni mhadhiri katika mojawapo ya vyuo vikuu nchini, Dkt Valentine Budambula, anasema kuwa uvutaji aina yoyote ya tumbaku una madhara yake hata ingawaje kuna wenye fikra kuwa bidhaa kama shisha si mbaya, kutokana na dhana kuwa ni mchanganyiko wa mitishamba. "Unapozungumza kuhusu shisha, unajua kuna watu katika nchi yetu ambao hawajawahi kuiona. Lakini, katika maeneo ya Pwani, iko sana, na watu wanadhania kuwa ni mchanganyiko wa mitishamba.Wanadhania kuwa ni bora zaidi kiafya," anasema Dkt Budambula ambaye pia ni mtafiti mwenza katika utafiti ulioangazia matumizi ya shisha miongoni mwa wanachuo. "Lakini ukweli ni kuwa shisha huwa iliyotiwa ladha, au bila na tumbaku inayoandaliwa kwa njia maalum. Kwa hivyo ni tumbaku, hata tukiita kwa jina lolote lile, ni bidhaa ya tumbaku." Anaeleza kuwa kwa kawaida, huandaliwa kwa njia inayopitia kwa maji au majimaji ya aina nyingine kabla ya kumfikia mvutaji. "Na kwa sababu huwa inapitia kwa maji na majimaji ya aina nyingine, watu wengi hudhania kuwa haina madhara makubwa," anasema akieleza kuwa pia utayarishaji wake hutumia makaa, stima au hata sola, hali inayowafanya baadhi kuamini kuwa ni salama ilhali wakati huo kando na kuvuta hiyo shisha, pia unavuta moshi mwingine, kwa mfano wa makaa ikiwa ndiyo yanayotumika kuiandaa. Dkt Budambula anaeleza kuwa tumbaku si chanzo bali inachochea au kuchangia maradhi ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza. "Kwa maradhi ya kuambukiza tunaweza kusema huchangia Kifua Kikuu. Kwa yale yasiyo ya kuambukiza, ni saratani. Ikiwa unavuta sigara, tumbaku inachangia hatari ya kupata Kifua Kikuu," anaeleza. Hata hivyo, madhara ya tumbaku si kwa wanaovuta pekee, bali pia waliopo karibu na watu wanaovuta sigara kutokana na hali ya kuvuta moshi ule. "Hata tuipatie jina gani, moshi wa tumbaku una zaidi ya kemikali 7,000. Naam, zaidi ya kemikali 7,000. Baadhi yazo zinaweza kusababisha saratani au kuchangia saratani," anasema. Pia kuna zile ambazo mbali na kuchangia kansa husababisha uvimbe ambao unaweza kuwa na kansa au la. "Kisha tunastahili kufahamu kuwa, tofauti na dawa nyingine za kulevya ambapo umaskini huchangia, shisha ni ya watu wanaojiweza. Hata katika utafiti tuliofanya miongoni mwa wanafunzi, wale wenye kipato cha juu walikuwa na uwezekano zaidi wa kuvuta shisha kushinda wa kipato cha chini." Dkt Budambula anaeleza kuwa mapendekezo yake yamekuwa kupunguza mahitaji ya shisha, usambazaji na kuimarisha hamasisho kuhusu shisha, ili watu waweze kufanya maamuzi yao wakiwa na ufahamu kamili. Anasema kuwa ingawaje marufuku imeondolewa, anatumaini kuwa kutakuwa na marufuku mapya, ambayo yatakuwa wazi kuhusu bidhaa za tumbaku hasa wakati huu ambapo sigara za kisasa kama vape zinakuwa changamoto kubwa nchini. "Tunastahili kujua kwamba ni vigumu sana kuacha uvutaji sigara. Hii ni kwa sababu , unapovuta sigara, katika muda wa sekunde zisizodizi 10, dawa hiyo itakuwa kwenye ubongo wako. Ni ikiwa unajidunga ni sekunde tatu. Hii ndio sababu kujidunga na kuvuta sigara ni uraibu mgumu sana kuachana nao," anasema. Pia, anaeleza kuwa tafiti nyingine zimeonyesha kuwa, uvutaji sigara ndio njia inayofungulia utumizi wa aina nyingine ya dawa za kulevya. Dkt Budambula pamoja na dadake, Profesa Nancy Budambula, wamechapisha kitabu 'Chasing the Dragon' kilichotokana na tasnifu yake ya Uzamifu kwa lengo la kuchangia katika afya ya umma. Kitabu hicho kinazungumzia masuala hayo ya dawa za kulevya na athari zake. Katika utafiti wake kuhusu Hali ya Matumizi ya Dawa za Kulevya miongoni mwa Wanafunzi wa Vyuo Vikuu Kenya, 2024, Mamlaka ya Kudhibiti Vileo na Dawa za Kulevya (NACADA), ilibainika kuwa mwanafunzi mmoja kwa kila tisa (asilimia 10.9) alikuwa amewahi kutumia shisha maishani mwao, mmoja kwa kila 12 (asilimia 8.6) amewahi kutumia vape, mmoja kwa kila 22 (asilimia 4.6) kutumia 'nicotine pouches', mmoja kwa kila 24 (asilimia 4.1) kunusa au kutafuna tumbaku huku mmoja kwa kila 29 (asilimia 3.3), aliwahi kutumia kuber. Pia utafiti mwingine wa Nacada ulionyesha kuwa baadhi ya watoto walianza uvutaji sigara wakiwa na umri wa chini ya miaka 10. Mnamo 2017, Kenya ilipiga marufuku shisha ambayo ni pamoja na utumizi, uagizaji, uuzaji, utangazaji na usambazaji wake. Hata hivyo, Julai 2026, marufuku hiyo iliondolewa baada ya uamuzi wa Mahakama Kuu kutokana na hali kwamba kanuni za Afya ya Umma (Kudhibiti Uvutaji Shisha), 2017, zilimalizika muda wake miaka kadha iliyopita baada ya serikali kukosa kuzirasimisha kufuatia agizo la awali la mahakama la 2018. Nchini Kenya, Sheria ya Kudhibiti Tumbaku, 2007 na Kanuni za Kudhibiti Tumbaku, 2014 ndizo zimekuwa zikiendesha masuala ya tumbaku. Hata hivyo Bunge limekuwa likishinikiza marekebisho kupitia Mswada wa Kudhibiti Tumbaku, 2024, unaopendekeza adhabu kali.
read morekenyans.co.ke
@kenyans Fri, 20 Nov 2026 11:39:54
Court Deals Blow to KeNHA, Chinese Firm Seeking Ksh 29.6M in Land Dispute
The company in question sued KeNHA, CRBC, and the National Land Commission (NLC) over a contested parcel of land that had been reserved for road construction, before eventually losing the case in 2023.
read morekahawatungu.com
@kahawatungu Fri, 20 Nov 2026 11:37:13
Latest opinion polls: Elkana Jacob gains as Alfayo's lead crumbles in the race for Nyali MP 2027
In July 2026, Nelson Alfayo looked untouchable. With 9,941 votes counted in the Nyali MP opinion poll, Alfayo stood at 44.3%, nearly three times his nearest challenger. Elkana Jacob was fourth, on 9.4%, a name many voters were still placing. By 17 November 2026, the picture had changed. Alfayo was still ahead, but his support [...] The post Latest opinion polls: Elkana Jacob gains as Alfayo's lead crumbles in the race for Nyali MP 2027 appeared first on Kahawatungu.
read morekenyanews.go.ke
@kna Fri, 20 Nov 2026 11:16:07
DP Kindiki launches 1,040-bed hostel project at Belgut TTI
Deputy President Prof. Kithure Kindiki has launched the construction of a 1,040-bed student hostel at Belgut Technical Training Institute (TTI) in Kericho County, as the national government advances investments in education, roads, electricity and other infrastructure projects, aimed at improving livelihoods and stimulating economic growth. Speaking during the groundbreaking ceremony in Belgut Constituency Thursday, Prof....
read morekenyanews.go.ke
@kna Fri, 20 Nov 2026 11:16:53
Kisumu stakeholders raise concern over Lake Victoria degradation
The County Government of Kisumu has called for concerted efforts from all stakeholders in conserving Lake Victoria,ย which is currently facing challenges of pollution and dwindling fish stocks among others. Speaking during a Lake Victoria stakeholders meeting in Kisumu, County Chief Officer for Agriculture, Livestock, Irrigation, Fisheries and Blue Economy Eric Omondi Ogalo urged residents, fishermen,...
read morekahawatungu.com
@kahawatungu Fri, 20 Nov 2026 11:17:17
KCSE Results to Be Released in January 2027, Says Ogamba
Education Cabinet Secretary Julius Ogamba has announced that the 2026 Kenya Certificate of Secondary Education (KCSE) examination results are expected to be released in January 2027. Ogamba said the marking of examination scripts would begin promptly, with an estimated 34,170 examiners expected to take part in the exercise at 41 marking centres across the country. [...] The post KCSE Results to Be Released in January 2027, Says Ogamba appeared first on Kahawatungu.
read moretaifaleo.nation.co.ke
@taifaleo Fri, 20 Nov 2026 07:55:56
Mbadi, Mwanasheria Mkuu hatarini kuadhibiwa kwa kukosa kufichua mikataba ya mikopo ya Serikali
WAZIRI wa Fedha John Mbadi na Mwanasheria Mkuu wa Serikali Dorcas Oduor wameamriwa kufika katika Mahakama Kuu Novemba 27, 2026, kusikilizwa kabla ya kupewa adhabu kwa kupuuza amri za mahakama kuhusu ufichuzi wa mikataba ya mikopo ya kimataifa. Jaji Patricia Nyaundi aliwapata wawili hao na hatia ya kudharau mahakama baada ya serikali kukosa kutoa maelezo kuhusu mikopo ya kimataifa na jinsi fedha hizo zilivyotumika. Jaji alisema wawili hao watawasilisha sababu za kupunguziwa adhabu kabla ya hukumu kutolewa. Kesi hiyo inatokana na uamuzi wa Desemba 2024 ambapo Mahakama Kuu iliamua kuwa serikali ilikiuka haki ya wananchi kupata habari kwa kukataa kutoa maelezo kuhusu mikopo kwa kipindi cha miaka tisa. Jaji Lawrence Mugambi aliamuru serikali kutoa stakabadhi hizo ndani ya siku 45 kufuatia ombi la Tume ya Haki za Kibinadamu Kenya na Wanjiru Gikonyo. Jaji Nyaundi alisema ushahidi ulionyesha kuwa amri ya mahakama ilifikishwa kwa maafisa hao, lakini hawakuwasilisha majibu kupinga ombi la kuwatangaza kuwa walidharau mahakama. Alionya kuwa amri za mahakama ni lazima ziheshimiwe na kwamba kuziacha kukiukwa bila hatua kunadhoofisha utawala wa sheria.
read morekenyanews.go.ke
@kna Fri, 20 Nov 2026 11:06:14
CJ Koome calls for higher standards in mediator accreditation and professionalism
Chief Justice Martha Koome has urged the Mediation Accreditation Committee and stakeholders to strengthen training, competency-based accreditation, mentorship, continuous professional development and accountability, emphasizing that accreditation must reflect competence, integrity and professional excellence. Speaking when she officially launched the Mediation Action Plan, Mediation Service Charter and Case Digest, under the theme: A Decade of Court-Annexed...
read morekahawatungu.com
@kahawatungu Fri, 20 Nov 2026 11:13:44
KJSEA Results to Be Released in December Ahead of Grade 10 Placement in January, Says Ogamba
Education Cabinet Secretary Julius Ogamba has announced that the 2026 Kenya Junior School Education Assessment (KJSEA) results are expected to be released in December, paving the way for the placement of learners in Grade 10 before January 2027. Ogamba said the Ministry of Education had prioritised the processing of KJSEA examination scripts to ensure the [...] The post KJSEA Results to Be Released in December Ahead of Grade 10 Placement in January, Says Ogamba appeared first on Kahawatungu.
read morestandardmedia.co.ke
@standard Fri, 20 Nov 2026 10:25:00
Inside deadly world of landlord tenant feuds
Cases abound of landlords going to extreme lengths to force tenants to pay, including sealing doors, removing roofs, disconnecting water and electricity, and even hiring goons to intimidate occupants
read morekenyanews.go.ke
@kna Fri, 20 Nov 2026 10:17:54
๐๐ข๐ฌ๐ข๐ข ๐๐ง๐ข๐ฏ๐๐ซ๐ฌ๐ข๐ญ๐ฒ ๐ญ๐จ ๐๐ฌ๐ญ๐๐๐ฅ๐ข๐ฌ๐ก ๐๐๐ง๐ญ๐๐ฅ ๐ฌ๐ฎ๐ซ๐ ๐๐ซ๐ฒ ๐ฉ๐ซ๐จ๐ ๐ซ๐๐ฆ๐ฆ๐
Kisii University is set to introduce a Dental Surgery programme in partnership with the Central Asian Medical University (CAMU) in Uzbekistan, as part of expansion of its health sciences portfolio. Speaking to the press at the institution on the outskirts of Kisii town, Kisii University Vice Chancellor Prof. Nathan Ogechi said the partnership is expected...
read morekenyanews.go.ke
@kna Fri, 20 Nov 2026 10:36:48
Gender stakeholders intensify crackdown on cross-border FGM as cutting season begins
Gender stakeholders from Kenya and Tanzania have vowed to tighten the noose on perpetrators of Female Genital Mutilation (FGM) as the November-December cutting season begins, raising fears over the safety of girls living in border communities. The stakeholders, drawn from government departments, security agencies, civil society organisations and community structures have pledged to strengthen cross-border...
read morekenyanews.go.ke
@kna Fri, 20 Nov 2026 10:37:28
Kenya, UK deepen partnership to advance Nairobi Railway City project
Kenya and the United Kingdom have renewed their commitment to fast-track the Nairobi Railway City programme, with financial arrangements for the construction of Nairobi Central Station expected to be concluded by early 2027. The commitment was reaffirmed during a meeting between Kenya Railways officials and the United Kingdom's Minister of State for International Development and...
read morekenyanews.go.ke
@kna Fri, 20 Nov 2026 10:42:16
Former ANC members lobby for Ruto's re-election
Former members of the Amani National Congress (ANC) party in Busia County have begun mobilizing to establish a lobby group, the Magharibi Movement to campaign for President William Ruto's re-election in the 2027 General Election. The group, led by its chairperson Chris Chesa from Butula Sub-County, seeks to establish grassroots structures across the county to...
read moreRight Column Content